Curiositā Link Contatti
Sos verbos, ordine de argumentu
Transitivos e intransitivos
Ativos e passivos
Riflessivos
Raighinas e desinentzas
Sos tempos
Sos modos
Indicativu
Congiuntivu
Conditzionale
Imperativu
Indefinidos
Partecipios
Gerundios

Ite sunt sos verbos?

Sos verbos sunt sa parte de su faeddu chi s'impitat pro dare una informatzione pretzisa subra de su sogetu de sa frase. Sas informatziones sunt custas:

S'atzione chi faghet su sogetu

Esempru:

Antoni leget unu libru

Un'atzione chi furriat a subra de su sogetu

Esempru:

A Pedru l'ant pagadu deris sero.

Una cosa chi est su sogetu.

Esempru:

Pedru est anchi tortu.

Unu modu de essere de su sogetu:

Esempru:

Antoni est revessu che mulu.

S'esistentzia de su sogetu:

Esempru:

Ch'est Antiogu puru innoghe.


Transitivos

A segundu de s'informatzione chi sos verbos nos sunt dende podent essere: de genere transitivos si s'atzione chi faghent passat da su sogetu a unu ogetu e intransitivos si s'atzione si arreet in su sogetu.

Genere transitivu:

Esempru

L'iscrio una litera comente si tocat as a bider chi furriat insegus.

Cras apo a abbaidare su chi m'as imbiadu, como andamus a mandigare

Intransitivu

Esempru

Como mandigo, beni tra un'ora e gai bessimus impare

Nennedda fit riende che maca totu su manzanu


Ativos e passivos

Su verbu est in forma ativa cando su sogetu faghet s'atzione ma prus de pretzisu, cando at una positzione ativa in cunfrontu a s'atzione mustrada da su verbu.

Esempru:

Pedru samunat semper sa māchina cando depet andare a domo de s'amorada.

Maria cramat sa mamma abboighende-li da su balcone.

In sa forma passiva a s'imbesse, est subra de su sogetu chi che falat s'atzione de su verbu.

Esempru:

A Giuannedda l'ant giuilada sos amigos a giogare impare.

A frade meu unu amigu l'at nadu chi si esseret remonidu ca lu fit chirchende sa giustitzia.

Nachi non cheres recuire, beru est? Mi chi est tardu. Menze-e-beni!

In carrera nos ant nadu chi nos fizis aisetende. Cosa cheriazis?


A bortas sos verbos ant una funtzione de riflessu: s'atzione fata da su sogetu furriat inantu a su sogetu matessi.
Cando lu impreamus in custa manera su verbu benit a stare infatu a una particella prenominale francu a s'imperativu e a su gerundiu.
Custas sunt sas particellas prenominales:

mi, ti, si, nos, bos

Esempros:
Eo mi samuno onzi manzanu cun s'aba frita.
A bider su serrone chi as in tugru,tue ti samunas chena sabone.
Torrende-mi su saludo in carrera mi est passadu totu s'annicu, como semus in bonas.
Samuna-ti sa māchina prima de tucare a leare a sorre tua dae sa nave chi est una birgonza.
Non si cheret imbenugrare addainanti de s'altare ca nanchi non creede in Deus.
Non si cherent abbassare a pedire ajudu a su mere. Sunt perronicos ma a bortas tocat de s'ammustiare.
Su verbu est una paraula chi mudat pro numeru,pro persona,pro tempus e modu; est cumpostu da una raighina chi restat semper pretzisa e da una desinentza chi mudat a cunforma de su cambiamentu de su sogetu, e nde istabilit su tempus su modu e su numeru.

Sa persona e su numeru
Su verbu mudat sa desinenza a cunforma a sa persona e de su numeru de su sogetu.
Su numeru podet essere de una persona sola e de prus personas.
Sa persona, in raportu a su sogetu podet essere: in prima persona cando su sogetu est cussu chi dat su messagiu.

eo, nois

in segunda persona cando su sogetu est a chie andat de su messagiu:
tue, bois

in terza persona cando su sogetu est cussu de su cale si faeddat:
isse, issa,issos, issas

in totu su verbu at ses desinentzas e at ses personas chi podent fagher de sogetu.

Esempros
leamus su verbu (FAEDDARE) a su tempus presente:
a su singulare
1°) eo faeddo
2°) tue faeddas
3°) isse, issa faeddat

e a su plurale
1°) nois faeddamus
2°) bois faeddades
3°) issos , issas, faeddant

Podimus notare, in custu verbu leadu a su tempus presente, chi a sa
raighina faedd
bi benit annanta a onzi persona de su verbu una desinentza diversa e da custa podimus ischire si semus faeddende de una o prus personas, gai chi podimus, cherfende-lu non impreare pro nudda su pronumene chena chi b'apat impretzisione in su arrejonare.

Pro agabbare sa raighina verbale est sa mantessi pro totu sos tempos e sas personas de su verbu, a su mentres sa desinentzia est diversa pro totu sas persones e sos tempos ma est pretzisa in onzi verbu.
Cun su mudare de sa desinentzia, su verbu, est in sa possibilidade de nos poder presentare su contu mustrende su periudu ch'est sutzedende s'atzione in raportu a sa persona che l'est contende.

Su tempus de unu verbu podet essere:

como (in su presente)
eo naro

dae prima ( in su passadu)
eo naraia

da poi (in su futuru)
eo apo a narrere

e duncas cun prus pretzisione:

su tempus de como est solu a su presente
eo faeddo
su tempus coladu at prus formas:
passadu
apo faeddadu
imperfetu
eo faeddaia
passadu e finidu(solu in pagos logos de sa Sardigna)
eo faeddei (faeddesi)
su tempus pro su futuro si chirriat
futuru
eo apo a faeddare
futuru de inantis
eo apo a aer faeddadu, eo depo a aer faeddadu

Sos verbos si chirriant fintzas in formas simples e cumpostas:
simple cando est de una sola paraula chi est formada da sa raighina e da sa desinentzia, cumposta cando est formada da una boghe de sos verbos ausiliares: essere, aere o depere e sa paraula verbale.
Sos modos

Sos verbos ant duos modos: finidos e indefinidos

Sos modos finidos nos mustrant cun sas desinentzias si su sogetu est in prima, segunda o tertza persona singulare o plurale: custos modos sunt:

Indicativu

s'indicativu cun sos tempos a su presente e a passadu cun:

imperfetu, passadu, passadu e finidu

futuru, cun sos tempos:

futuru, futuru anteriore

congiuntivu cun sos tempos:

a su presente e a su passadu cun imperfetu, passadu e trapassadu

cunditzionale cun sos tempos:

a su presente e a su passadu

imperativu cun sos tempos:

presente e futuru
Sos modos indefinidos sunt:

infinidu cun sos tempos presente e passadu

participiu cun sos tempos presente e passadu

gerundiu cun sos tempos presente e passadu


Est sa manera chi s'impitat pro mustrare una cosa sigura e bera o a su mancu presentada comente tale a s'indicativu amus sete tempos, tres simples:

(presente,imperfetu,passadu finidu)

e batoro cumpostos
(futuru, futuru finidu,passadu, e trapassadu)
Presente

Su presente mustrat su mamentu pretzisu de s'atzione in su presente

esempru:
Eo faeddo cun Luisi.

Angheleddu frade si cuat suta su letu cando amus istranzos in domo

Apo bissu unu bellu pagu de dinari custu manzanu gioghende a cartas

ma custu modu serbit puru a mustrare puru fatos chi non semus fatende in su mamentu, infatis si podet usare fintzas pro narrere de fatos chi:

si ripetit de regula frecuente in su tempus:

esempru:

Babbu che bessit onzi die a sas sete

o carchi fatu sutzessu in su passadu:

M'ammento chi fimus totos duos, eo e babbu, afaca a sa tziminea abbaidende-nos su fogu, onzunu cun isse e totu: a cando, totuinuna, e no intrat Bobore totu indiauladu , a ragas faladas e cun sa giacheta istratzulada; chena mancu saludare, lestru-lestru che curret a su fusile,lu ischit isse cun cale intentzione intro de cussa conca prena de binu.

o unu fatu chi at a sutzedere de siguru in su futuru:

esempru:

besso como

Tuco cras manzanu a sas oto

A mesudie so in cue non ti lees pensamentu.

Imperfetu

S'imperfetu s'impreat pro mustrare un'atzione chi si faghiat in su passadu e nos la presentat in su passare suo. La podimus impitare pro contare fatos chi sunt capitados:

esempru
eo andaia a mi setzere acurtzu a sa bessida in unu taulinu solu pro mene; ma solu bi istaia pagu, ca luego bi beniat calecunu a percossare.
cando amus de mustrare cun sas paraulas una persona o una cosa:
Aiat sos ogros in sambene, su bonete untu de mugheddu serronadu, si che l'aiat giradu addaesegus, leaiat fua cun cuddas manos chi bidias e non bidias a sa lughe de sa luna, e sa boghe che l'essiat che campana gioghende cussa murra a sa tzega.
pro mustrare unu fatu chi si ripetiat de frequente in su passadu:
s'annu passadu bi andaia de frecuente a domo sua.
Passadu

Mustrat unu fatu chi est sutzessu in su passadu cando su efetu suo nde giompet a su presente. Su passadu est unu verbu cumpostu da su presente de su verbu ausiliare e su participiu passadu de su verbu de coniugare.

esempru:

Mi nde so bennidu a inoghe da prus de bint'annos.

So abbarradu isetende un'oreta da poi mi che so andadu.

Passadu finidu

Mustrat unu fatu sutzessu in su passadu, unu fatu chi fineit a su tempus. si usat in su contare contos a su postu de s'imperfetu cando cherimus dare a su contu unu movimentu puru prus repentinu.

esempru:

Fit pighende in una scala fraziga chi suta su pesu suo non rezeit e nde faleit che contone. Mortu.

su manzanu chito andeint a nde bogare sa robba ma non bi l'agateint.
Trapassadu

mustrat unu fatu sutzessu in su passadu cando custu fatu nd'aiat potidu fagher sutzedere un'ateru comente conseguentzia. Infatis custu modu, in sardu at puru una funtzione conditzionale. est cumpostu da s'imperfetu de su verbu ausiliare e da su participiu passadu de su verbu de coniugare.

esempru:

Aia lassadu sa gianna abberta aposta pro isse ma non bi fit bennidu.

Fia bennidu si m'aiazis cramadu

fia andadu da unu bellu pagu cando Maria est intrada in domo.

Aia lassadu sa gianna abberta s'aia ischidu chi fist torradu.

Futuru

Su futuru est impitadu pro mustrare unu fatu chi a su momentu no est sutzessu ma chi at de sutzedere. Est una boghe vebale cumposta da s'indicativu presente de su verbu aere da sa prepositzione (a) e da s'infinidu de su verbu de coniugare.

esempru:
Apo a benner cras si totu andat bene

Apo a finire pustis si bi resesso

Ant a bendere totu como chi su babbu no ch'est prus.

Futuru anteriore

Su futuru anteriore est impitadu cando amus de faeddare de unu fatu chi netzessariamente at de esser fatu prima chi si nde potat fagher un'ateru. Est unu futuru conditzionadu. Su futuru anteriore est una boghe verbale cumposta leende su presente indicativu de su verbu aere o depere +s'infinidu de su verbu aere o essere+su participiu passadu de su verbu de coniugare.

esempru:
A cuss'ora apo a aere mandigadu, beni a mi leare.( a cuss'ora depo a aere mandigadu, beni a mi leare)

A cuss'ora apo a esser partidu non benzas prus.

Beni puru chi a cando a tando ant a aer fatu e bai azis a bessire impare.

Dent aer apidu carchi istrobbu! Nachi beniant da deris sero! Mi paret chi ando a los atopare.


Su congiuntivu s'impreat cando su fatu mustradu no est tzertu, ma est unu fatu chi podet essere, o pagu siguru, o fantasiosu, o tėmidu

Congiuntivu presente

Si impitat cando depimus mustrare unu fatu a su momentu chi si nd'est faeddende comente una ipotesi possibile o de duda.

Esempros:
Chi siant cue? Anda e isperia!

Chi eo l'apa in manu est cosa chi ses nende tue; a su mamentu l'amus a bider.

No isco si cheret chi ande, m'est parfidu curiosu! Est chi so semper dudosu de sa famillia de Giagu.
Congiuntivu imperfetu

Si impreat cando depimus mustrare unu fatu chi amus timore chi potat capitare,o chi cherimus chi capitet, o solu comente una ipotesi chi podet essere.

esempros
Totu a su prus,si anderet totu male, non che amus a fuire cun sa māchina.

Fintzas si mancheret a s'atopu non b'at de si iscreere, gia bi la faghimus su matessi.

Si capiteret de andare giā ti lu fato ischire.

Si m'aeret de chircare nara-li chi non che so.

Mancu chi l'aeret in manu!
Cungiuntivu passadu
Su congiuntivu passadu lu impreamus cando amus de mustrare una possibilidade o unu duda chi est riferida a su passadu fatu in forma de domanda e subra unu fatu atzertadu.

esempros
Chi apant apidu carchi istrobbu? Est menzus chi dias una abbaidada in carrera.

Non bi resesso a creere chi sias istadu inie e no apas fatu nudda pro los firmare cando fint pro ssi chintare.

Si aias cramadu ajudu totu custu non fit sutzessu.
Congiuntivu trapassadu

Lu impreamus cando amus de mustrare unu desizu chi galu non s'est averadu o un'ipotesi chi fit istada fata pro su passadu.

esempros
L'aere cramadu per tempus!Aia apidu su ajudu bastante.

Aeres fatu cun calma. Bi cheret asséliu in tzertos traballios.

Aia faeddadu chena abboigare si aere ischidu chi fist dormidu

Su conditzionale s'impreat in sas propositziones simples cando depimus istuzare o cando depimus bogare a campu unu desizu.

Conditzionale presente

su conditzionale presente est un verbu cumpostu e si podet fagher in duas maneras: dae s'ausiliare depere cun imperfetu indicativu e s'infinidu de su verbu de coniugare.

o leende s'ausiliare aere cun su imperfetu indicativu prus sa prepositzione de e s'infinidu de su verbu de coniugare.

Esempros:
eo dia recuire como, so istracu mortu.

eo aia de andare a mi recuire como, so istracu mortu

tue dias fagher dannu de abberu si ti diant lassare solu.

nachi aias de andare a bider sos caddos. Non bi ses andadu?

si dias andare non fit menzus!

si aias de andare non fit menzus!

dia stare innoghe cun praghere, lassende-mi-che.
Conditzionale passadu
Su conditzionale passadu est cumpostu e benit fraigadu: da su imperfetu indicativu de s'ausiliare depere +s'infinidu de s'ausiliare aere o essere+ s'infinidu passadu de su verbu de coniugare e s'impreat pro su prus pro propositziones simples cando amus de nos lamentare chi carchi cosa no est andada bene

Esempros:
dia essere istadu macu si ti aia lassadu fagher comente cherias.

diamus aer agabbadu dae deris ma nos est andada male.

chi dias aer agabbadu su traballiu dae deris sero l'aias nadu, ma non l'as agabbadu.
Amus de narrere chi in su faeddare s'impreu de su trapassadu prossimu e de su congiuntivu presente in funtzione conditzionale, ch'est boghende s'impreu de su conditzionale.

Esempros:
Si fimus bennidos dae prima totu custu burdellu non fit capitadu.

Chi aias agabbadu su traballiu dae deris sero, l'aias nadu, ma non l'as agabbadu

Si beniamus da prima totu custu burdellu non fit capitadu.

Chi agabbaias su traballiu dae deris sero, l'aias nadu, ma non l'as agabbadu.


Impreamus custu modu verbale cando amus de dare un ordine, o unu cumandu o unu cunsilliu, unu cumbidu,o una cosa chi non si depet faghere.

Imperativu presente
Esempru:
E faedda cando ti preguntant!

Bae e anda e non che torres prus

Anda in bon'ora!

Benide cras chi oe no apo nudda a bos dare!

A benides cras?

Non benzas cras! Beni cando ti cramo. Giā ti telefono.

Non sias macu. Ben'inoghe !
Imperativu futuru

S'imperativu futuru in sardu est cumpostu da: s'indicativu presente de s'ausiliare aere + sa prepositzione a + s'infinidu de su verbu de coniugare.

Esempru:
As a finire cando as prus tempus. Como amus ateru ite fagher.

As a faeddare si no as perdidu sa limba.


Sos verbos indefinidos ant su particulare de non mustrare mai sa persona ne su numeru.

S'infinidu at duos tempos verbales: su presente e su passadu
S'infinidu

S'infinidu nos mustrat totu su sinnificadu de su verbu. lu impreamus in su fraigu de propositziones indipendentes e in su fraigu de sos tempos:

Futuru indicativu cun s'infinidu presente
esempru
apo a bessire.
Conditzionale presente cun s'infinidu presente
esempru:
dio narrere
Futuru anteriore cun s'infinidu presente de su verbu ausiliare.
esempru:
At a esser tucadu

At a aer mandigadu

Des aer mandigadu
Conditzionale passadu cun s'infinidu presente de su verbu ausiliare.
esempru:
Dio aer domadu

Dias esser istadu
Imperativu futuru cun s'infinidu presente de su verbu de coniugare.
esempru:
cand'as a finire?

Participiu presente

su participiu presente in sardu at solu unu balore de agetivu o de numene.

traballiante,balente,bastante

esempros:
Bastante mannu est?

Traballiante mannu nachi est.

Colobiantes sunt mi...cando si ponent a contierrare tra issos sos frades de Pedru.

Participiu passadu
su participiu passadu andat impare cun sos ausiliares cun sos cales format sos verbos cumpostos cando s'acostiat cun su verbu essere, su participiu cuncurdat cun su genere e cun su numeru de su numene a su cale s'est riferende: Esempros:

bi so andadu ma issos non bi fin prus

issa fit andada a su cinema

da poi non bi sezis prus andados, beru ?

cando andat impare cun su verbu aere, de norma non bariat ne su genere ne su numeru esempros

apo fatu/amus,azis, ant fatu

isse at fatu /issa at fatu

a cust'ora dio aer āpidu fāmine si no aere merendadu

a cust'ora diazis aer āpidu fāmine si no aiazis merendadu


Su gerundiu
Su gerundiu in sardu at maigantos impreos: benit impitadu pro mustrare su modu de fagher una tzerta atzione. Pro esempru:
si ch'est andadu pranghende.
Su mezu cun su cale si faghet s'atzione: Esempru:
s'imparat solu fatende.
S'ocasione. Esempru:
bessende da domo imbico semper a Bustianu.
Su motivu Esempru:
essende malaidu s'est istadu in su letu.
Una conditzione Esempru:
torrende a incomintzare dae nou lu dia fagher menzus.
Comente e saludu
cando s'imbicant duos connoschentes e si saludant.
Esempru:
(ghirande?) (ghirande!)
O de pregunta Esempru:
chirchende?, aisetende?, istudiende?, fuende?