|
Carta europea de sas limbas regionales o de minorantzia Strasbourg 5.XI.1992 Isterrida Sos Istados menbros de su Cussizu d'Europa ant firmadu custu, Cussiderende chi s'iscopu de su Consizu d'Europa est a resessire a fagher s'aunimentu tra sos sotzios suos, mascamente in su dissinnu de amparare e de afortire sos ideales e sos fundamentos chi sunt s'ereu de totu issos; Cussiderende chi s'amparu de sas limbas istoricas regionales o de minorantzia d'Europa, calecuna de issas est puru acantu a iscumparrer, ajuat a amparare e a afortire su connotu e sas richesas curturales de s'Europa; Cussiderende chi su deretu de impitare una limba regionale o de minorantzia in sa bida privada e pubblica est unu deretu chi neunu nos podet leare, cuforma a sos fundamentos cabidos in s'Acordu internatzionale a sos deretos tziviles e politicos de sas Natziones Unidas e cuforma a su ispiritu de sos agiustos de su Cussizu d'Europa pro s'Amparu de sos Deretos e de sas Libbertades de sos Omines; Apende cussideru pro su trabālliu afainadu intro sa CSCE e in piessignu de sa Carta Finale de Helsinki de su 1975 e a su pabiru de s'abboju de Copenaghen de su 1990; Marchende su balore de s'intercurturalismu e de su plurilinguismu e cussiderende chi s'amparu e s'animonzu de sas limbas regionales o de minorantzia non depet andare a perdua de sas limbas ufitziales e de su bisonzu de las imparare; Ischende chi s'amparu e s'afortimentu de sas limbas regionales o de minorantzia in sos diversos Istados e regiones de s'Europa est un'ajudu mannu a su fraigamentu de un'Europa pesada subra sos fundamentos de sa democratzia e de sa diversidade curturale, intro sas lacanas de sa merenia natzionale e de sa binnidesa de su logu geograficu; Leende in cunsideru sas condissiones ispetzificas e su connotu istoricu de sas diversas regiones de sos Istados d'Europa. Nos agiustamus in su chi sighit: Capitulu 1 Fundamentos Generales Art. 1 - Definissiones Pro sos iscopos de custa Carta: a) cun " limbas regionales o de minorantzia" pensamus a sas limbas chi sunt: a 1) impitadas dae semper in unu giassu marcadu de unu Istadu dae sa gente de cussu Istadu e chi est una chedda prus minore iscumbatende-la cun tota sa gente de cussu Istadu matessi, e a 2) diversa da(e) sa limba(s) ufitziale(s) de cussu Istadu; abbarrant fora sos dialetos de sa (s) limba(s) ufitzialede s'Istadu o de sas limbas de sos isterrados; b) cun " su logu inue una limba regionale o de minorantzia est impitada", pensamus a su giassu geograficu inue custa limba est sa manera de esser rebbula de una chedda bastante de personas chi iscundat s'impreu de sas misuras de amparu e de afortimentu apostivigadas dae custa Carta; c) cun "limbas chena logu" cherimus narrer cuddas limbas impitadas dae sos citadinos de s'Istadu chi sunt diversas dae sa limba o dae sas limbas impitadas dae sa majoria de sa gente de cussu Istadu ma chi, puru si in su connotu sunt istadas semper impitadas intro sas lacanas de cussu Istadu, non podent esser afianzadas cun unu giassu geografica pretzisu. Art. 2 - assuntos 1) Onzi Parte si leat s'assuntu a ponner in possa cantu istabbilidu cun su capitulu II a totu sas limbas regionales o de minorantzia faeddadas in sos logos issoro e chi torrant cun cantu amus nadu in s'articulu 1. 2) Pro onzi limba ispetzificada a su mamentu de sa ratifica, atzetatzione o aproamentu, cunforma cun s'Articulu 3, onzi Parte si leat s'assuntu a ponner in possa unu minimu de trintachimbe paragrafos o suta-paragrafos ischirriados dae cussos apostivigados in su capitulu 3 de custa Carta, leende-nde assumancu 3 ischirriados dae onzunu de sos articulos 8 e 12 e unu ischirriadu dae onzunu de sos articulos 9, 10,11, e 13. Art. 3 - modos 1) Onzi Istadu cuntraente at a ispetzificare in sos trastos suos de ratifica, de acetatzione o aproadura, onzi limba regionale o de minorantzia o onzi limba ufitziale chi est pagu isparta in totu o in unu giassu de su territoriu suo, a sas cales si ant a ponner in possa sos paragrafos ischirriados cuforma a s'articulu 2, paragrafu 2. 2) Onzi Parte podet, in calesisiat mamentu, fagher a connoscher a su Segretariu Generale chi atzetat sos obbligonzos chi benint dae cantu disponimus in calesisiat ateru paragrafu de sa Carta chi no aiat ispetzificadu in su trastu suo de ratificamentu, acetatzione o aproamentu o chi issa at a ponner in possa su paragrafu 1 de custu articulu a ateras limbas regionales o de sa minorantzia, o a ateras limbas ufitziales chi non sunt ispartizonadas in totu o in unu cantu de su territoriu suo. 3) Sos assuntos tratados in su paragrafu de innoghe subra ant a fagher parte in annanta de sa ratificamentu, atzetatzione o aproamentu e ant a aer su matessi balore a tucare dae sa die de sa notifica issoro. Art. 4 - Reglas de amparu in possa 1) Nudda in custa Carta podet esser leadu che limine o dare a banda calesisiat deretu afiantzadu dae sa Cunventzione Europea de sos Deretos de s'Omine. 2) Sas reglas de custa Carta non ant a aer importantzia peruna si s'agatant addainanti a reglas prus bonas chi regulant su presente de sas limbas regionales o de minorantzia o su istare giuridicu de sa gente chi apartenet a cussa minorantzia chi sunt in possa in cussu Istadu o chi siant reguladas dae acordos internatzionales tra duos o prus Istados. Art. 5 - Obbligonzos in possa Nudda de custa Carta podet esser leadu che unu cussizu a unu deretu a inghitzare una calesisiat fainamentu o de fagher calesisiat atzione chi siat contra sos iscopos de so Pabiros de sas Natziones Unidas o de ateros obbligonzos de reglas internatzionales, o contra sos fundamentos de sa merenia e sa binnidesa de su logu de sos Istados. Art. 6 - informatziones Sas Partes si leant s'assuntu de contivizare chi sas autoridades, organizatziones e personas interessadas siant informadas de sos deretos e de sos doveres istabbilidos dae custa Carta. Capitulu II Obietivos e fundamentos pissighidos cunforma a su articolu 2, paragrafu 1 Art. 7 - obbietivos e fundamentos 1) Pro sas limbas regionales o de sa minorantzia, intro sas lacanas de su territoriu inue sunt impitadas, cunforma a comente est posta onzi limba, sas Partes ant a fundare sa politica issoro, e fagher leges cunforma a sos obietivos e a sos fundamentos chi sighint: a) in sa regonnoschidura de sa limbas regionales o de sas minorantzias che espressione de sa richesa curturale; b) in su arrespetu de su logu geograficu de onzi limba regionale o de minorantzia cun s'iscopu de afiantzare chi su connotu amministrativu o su nou chi s'at a fagher non siant de imbaru a s'afortimentu de sas limbas regionales o de sa minorantzia in chistione; c) su bisonzu de un'atzione detzisa pro s'afortimentu de sas limbas regionales o de sas minorantzias cun s'iscopu de las ampa rare; d) su render fatzile e/o s'animonzu de s'impitu faeddadu e iscritu de sas limbas regionales o de minorantzia in sa bida pubblica e privada; e) su mantenimentu e s'ismanniamentu de relatas in sos campos cuguzados cun custa Carta, tra grupos chi impitant una limba regionale o de sa minorantzia e ateros grupos de su matessi Istadu chi impitant una limba faeddada in sa matessi manera o somizante, comente puru su ispianamentu de relatas curturales cun ateros grupos de s'Istadu chi impitant ateras limbas; f) a apostivigare formas e trastos de aficu pro s'imparamentu e s'istudiu de sas limbas regionales o de sas minorantzias in totu sos livellos; g) apostivigare a trastos chi permitant a chie non faeddat cussa limba regionale o de sa minorantzia, e chi istant in su logu inue custa limba benit impitada, de l'imparare si nd'ant gana; h) s'animadura de istudios e chircas subra sas limbas regionales o de sa minorantzia in s'universidade o in istitutziones de importu cabale; i) s'animadura de formas fatas aposta pro fagher iscambios internatzionales, in sos campos cuguzados cun custa Carta, pro sas limbas regionales o de sa minorantzia impitadas a sa matessi manera o in manera somizante in duos o prus Istados; 2) Sas partes si leant s'assuntu a che bogare, si non l'ant galu fatu, onzi ischirriadura, furriadura, posta abbanda, agorradura o partzialidade iscundida, chi pertocat a s'impitu de una limba regionale o de minorantzia cun s'intentu de la disaminare o de ponner in perigulu su mantenimentu o s'afortimentu. S'impreu de misuras ispetziales a chirriu de sas limbas regionales o de minorantzia fatas cun s'iscopu de nde animare sa cabalidade tra cussos chi impitant custas limbas e su restu de sa gente o chi mirant a s'interessamentu in piessignu de sas conditziones issoro no est cussideradu unu furriamentu de sos chi faeddant sas limbas prus ispartizonadas. 3) Sas Partes si leant s'assuntu a pissighire, cun misuras apropriadas, chi sos grupos linguisticos de s'Istadu si cumprendant de prus apare, in piessignu chi su rispetu, s'atuamentu e sa tollerantzia a su versu de sas limbas regionales o de sas minorantzias siant tra sos obbietivos de s'educatzione e de su preparamentu apostivigadu dae sos istados in su logu issoro, e a animare sas trastos de sos " mass media" a pissighire sa matessi iscopu. 4) in su pretzisare sa politica issoro a su versu de sas limbas regionales o de sas minorantzias, sas Partes ant a leare in cussideru sos bisonzos e sas isoerantzias bogadas a campu dae sos grupos chi impitant custas limbas. Issos sunt animados, si bi nd'at bisonzu, a furmare grupos de personas ingarrigadas de cussizare sas autoridades subra totu cuddas chistiones chi pertocant a sas limbas regionales o de sas minorantzias. 5) Sas Partes si leant s'assuntu a ponner in possa, mutatis mutandis, sos fundamentos allistados in sos paragrafos dae su n° 1 a su n.° 4 a sas limbas chena logu. A onzi modu, pro su chi pertocat a custas limbas, sa natura de sos iscopos e de sas misuras de leare pro ponner in possa custa Carta ant a esser fatos in modu flessibbile, apende in conca sos bisonzos e sos aisetos, e rispetende su connotu e sos aerzos de sos grupos chi impitant sa limbas in chistione. Capitulu III Misuras pro increscher s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias in sa bida pubblica cuforma a sos assuntos leados cun su Articolu 2, paragrafu 2 Articulu 8 - Imparamentu 1) Pro su chi tocat a s'imparamentu, sas Partes si leant s'assuntu, intro sas lacanas de su logu inue custas limbas sunt impitadas, cunforma a sa situatzione de onzi limba, e chena fagher dannu a s'imparamentu de sa limba (s) ufitziale (s) de s'Istadu: a 1) a afiantzare chi si potat fagher un'imparamentu prescolare in sas limbas regionales o de sas minorantzias; o a 2) a afiantzare chi una parte manna de s'istrutzione prescolare siat fatu cun sa limbas regionales o de sas minorantzias; o a 3) a ponner in faina una de sas misuras apostivigadas a su puntu a1) e a2) de innoghe subra si no ateru a sos iscolaros de cuddas famillias chi lu cherent e chi su numeru siat cussideradu bastante; o a 4) si sa pubblica autoridade no at dereta cumpetentzia in s'istrutzione prescolare, ajuare e/o animare chi si ponzant in possa cuddas misuras chi elencamus cun sos puntos dae a 1) a a 3) de innoghe subra; b 1) a afiantzare una istrutzione primarza in sas limbas regionales o de sas minorantzias; o b 2) a afiantzare chi una parte manna de s'istrutzione primarza siat fatu in sa limba regionale o de sas minorantzias: o b 3) a aparitzare, assumancu in s'istrutzione primarza, sa limba regionale o de sa minorantzia siat una parte integrante de su curriculum de su curriculum; o b 4) a ponner in possa una de sas misuras apostivigadas dae su puntu b 1) a su puntu b 3) de innoghe subra assumancu a sos fizos de cuddas famillias chi lu cherent e chi siant in numeru bastante; c 1) a aparitzare chi s'istrutzione segundaria siat fata totu cun sas limba regionale o de sas minorantzias: o c 2) a aparitzare chi una parte manna de s'istrutzione segundaria siat isboligada cun sa limba regionale o de sa minorantzia; o c 3) a aparitzare, intro s'istrutzione segundaria, chi s'imparamentu de sa limba regionale o de sas minorantzias siat parte integrante de su curriculum; o c 4) a ponner in possa una de sas misuras inditadas dae su puntu c 1) a su puntu c 3) de innoghe subra, assumancu a sos pitzinnos chi - o inue sas famillias lu pedant -, semper chi siant in numeru bastante; d 1) a aparitzare un'istruzione tennica e professionale chi siat isbolgada in sa limba regionale o de sas minorantzias; o d 2) a aparitzare chi una parte manna de s'istrutzione tennica e professionale benzat isboligada in sa limba regionale o de sas minorantzias; o d 3) apostivigare, intro s'istudiu tennicu e professionale, chi sa limba regionale o de sas minorantzias siat parte integrante de su curriculum; o d 4) a ponner in possa chi una de sas misuras apostivigadas dae su puntu d 1) a su puntu d 3) de innoghe subra, assumancu a sos pitzinnos chi - o inue sas famillias lu pedant -, semper chi siant in unu numeru bastante; e 1) a ponner in possa un'istrutzione universitaria o ateros istudios superiores in sa limbas regionales o de sas minorantzias; o e 2) a apostivigare ajuonzos pro s'istudiu de custas limbas comente disciplinas de istrutzione universitaria o superiore; e 3) si pro una rejone de arrolu de s'Istadu in relata a sos istitutos de istrutzione superiore, sos paragrafos e 1) e e 2) non podent esser postos in possa, animare e/o autorizare de poder aer universidades o de ateras formas de istrutzione superiore in sas limbas regionales o de minorantzia, o de trastos de s'istudiu de custas limbas comente istritzione universitaria o de sas iscolas superiores; f 1) a istabbilire chi s'aparitzet pro sa gente manna cursos sighidos de istrutzione, isboligados in bona parte o in totu cun sa limbas regionales o de sas minorantzias; o f 2) oferrer custas limbas comente arogomentos pro un'istrutzione fata a reteu pro sa gente manna; o f 3) si sas pubblicas autoridades no ant cumpetentzia dereta in su campu de s'istruzione de sa gente manna, ajuare e/o animare s'oferta de custas limbas comente allegas de un'istrutzione sighida pro sa gente manna; g) contivizare pro afiantzare s'imparamentu de s'istoria e de sa curtura chi de sa limbas regionales o de sas minorantzias sunt s'aerzu; h ) cumbeniare una formatzione de base e superiore de sos mastros chi bi bisonzat pro ponner in possa sos paragrafos chi andant dae su a) a su g) atzetados dae sa Parte; i) ponner in pe unu o prus trastos de cuntrollu ingarrigados de avveriguare sas misuras leadas e sas fainas concruidas pro impiantare e ismanniare s'imparamentu de sas limbas regionales o de sas minorantzias e de assentare raportos periodicos subra custos puntos,chi ant a esser ispartos a sa gente. 2) pro su pertocat a s'istrutzione in sos logos fora de sas lacanas inue custas limbas regionales o de sas minorantzias benint impitadas, sa Partes si leant s'assuntu, si su numeru de chie impitat custa limbas regionales o de minorantzia l'iscundit, a cussentire, animare o ponner in faina unu imparamentu in sa o de sa limba regionale o de minorantzia in giassos apropriados de s'istrutzione. Art. 9 - Autoridades giuditziarias 1) Sas Partes si leant s'assuntu, pro su chi pertocat sas circoscritziones de giuigonzu inue b'at unu numeru de personas chi istat inue si impitat sas limbas regionales o de sas minorantzias chi lu potat iscundere sas misuras de innoghe suta, in acordu cun sa situatzione de onzuna de custas limbas e a sa conditzione chi custos trastos offeridos in custu paragrafu non siant cussideradas dae su giuighe comente impedimentu a una bona amministratzione de sa giustitzia: a) in sos dibbatimentos penales: a 1) a apostivigare chi sos tribbunales, domandenda-lu una de sas partes, andent a dibbatimentu impitende sas limbas regionales o de sas minorantzias; e/o a 2) a afiantzare a s'imputadu su deretu de impitare sa limba regionale o de sa minorantzia sua; e/o a 3) a apostivigare chi sas pediduras e sas proas, siat chi siant iscritas o faeddadas, non siant cussideradas de no ammitire ca proite sunt istadas presentadas cun sa limba regionale o de sa minorantzia; e/o a 4) a mustrare, a dumanda, cun sa limba regionale o de minorantzia, pabiros ligados a su dibbatimentu, si b'at bisonzu impitende tramunadores e tramunos chena chi pro cussu bi apat ateros garrigos de ispesas pro sos chi andant a dibbatimentu; b) in sos dibbatimentos tziviles b 1)a apostivigare chi sas autoridades de giuigonzu, pedende-lu una de sas partes, fatant su dibbatimentu in sa limba regionale o de minorantzia; e/o b 2)a pirmitire, onzi borta chi una de sas pertes in chertu depet cumparrer addainanti de su tribbunale, chi potat impitare sa limba regionale o de sa minorantzia sua, chena chi pro cussu li benzat garrigadu ateras ispesas; e/o b 3) a pirmitire sa mustra de pabiros e proas in sa limba regionale o de sa minorantzia, a su bisonzu impitende tramunadores e tramunonzos; c ) in dibbatimento fatos in tribbunales amminostrativos c 1) a apostivigare chi sas autoridades de giuigonzu , domandende-lu una de sas partes, fatant su dibbatimentu in sa limba regionale o de sa minorantzia: e/o c 2) a pirmitire, cando unu de sos chertadores s'agatat de persona in tribbunale, de poder faeddare cun sa limba regionale o de sa minorantzia sua chena chi pro cussu li siant garrigadas ispesas in prus: e/o c 3) a pirmitire chi si potat mustrare pabiros e proas in sa limba regionale o de sa minorantzia, e a su bisonzu impitende tramunadores e tramunos; d) a leare misuras pro chi sas aplicatziones de sos suta-paragrafos 1 e 3 de sos paragrafos b) e c) de innoghe subra e s'impitonzu a su bisonzu de tramunadores e tramunonzos non batant puru ispesas in prus a sos chi andant in dibbatimentu. 2. Sas Partes si leant s'assuntu: a) a non negare su balidonzu de unu pabiru legale fatu intro sas lacanas de s'Istadu solu ca est istadu iscritu in una limba regionale o de minorantzia; o b) a non negare su balidonzu, tra sas partes, de sos pabiros legales fatos intro sas lacanas de s'Istadu, solu ca sunt istados iscritos in una limba regionale o de minorantzia e a apostivigare chi issos podent essere pedidos dae ateras personas chi non b'intrant cun su chertu e chi no impitant sa limba regionale o de sa minorantzia a sa cunditzione chi su chiu de su pabiru siat fatu connoscher dae chie lu (los) at cherfidos(os); o c) a non negare su balidonzu, tra sas partes, de sos pabiros de giuigonzu, fatos intro sas lacanas de s'Istadu, solu ca sunt istados iscritos cun sa limba regionale o de sa minorantzia. 3) Sas Partes si leant s'assuntu a ispartizonare in sa limba regionale o de sas minorantzias sas prus importantes leges natzionales e cussas chi pertocant in piessignu a chie custas limbas las impitat, assumancu chi custas leges non siant ispartizonadas de atera manera. Art 10 - Autoridades amministrativas e servitzios pubblicos 1) Intro sas lacanas de unu distretu amministrativa de s'Istadu inue unu numeru bastantes de residentes impitant una limba regionale o de minorantzia ch'iscundat sas fainas chi sighint a segundu de comente est posta sa limba, sas Partes si leant s'assuntu, pro cussu chi est un fagher cun rejone: a 1) a contivizare chi sas autoridades amministrativas impitent sa limbas regionales o de sas minorantzias; o a 2)a contivizare chi sos agentes chi istant in cuntatu cun sa gente impitent sa limbas regionales o de sas minorantzias in sas relatas cun sas personas chi lis pedint carchi cosa cun custas limbas, o a 3) a contivizare chi sos ch'impitant sa limba regionale o de sas minorantzias potant presentare domandas a boghe o iscritas e retzire rispostas in cussa limba; o a 4) a contivizare a chi sos chi faeddant custas limbas regionales o de sas minorantzias potant presentare domandas iscritas o a boghe in custas limbas; o a 5) a contivizare chi sos ch'impitant custas limbas regionales o de sas minorantzias potant domandare pabiros balidos cun custas limbas; b) dare sa possibbilidade a totu de poder impitare testos e formularios amministrativos pro sa gente in sa limba regionale o de sas minorantzias o in bersiones bilingues; c) a pirmitire chi sas autoridades amministrativas de iscrier sos pabiros in una limba regionale o de sa minorantzia; 2) pro cussu chi pertocat a sas autoridades locales e regionales de unu logu inue bi at unu nemeru de residentes chi impitant una limba regionale o de minorantzia chi iscundint sas fainas chi mentovamos innoghe suta, sas Partes leant s'assuntu de pirmitire e/o de animare: a) s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias intro s'imparcadura de s'autoridade regionale o locale; b) sa possibbilidade a sos ch'impitant custas limbas regionales o de minorantzia, de poder presentare domandas iscritas o a boghe in custas limbas; c) sa pubblicatzione dae parte de sas autoridades regionales, de sos pabiros ufitziales issoro puru in sa limba regionale o de sas minorantzias; d) sa pubblicatzione dae parte de sas autoridades locales, de sos pabiros ufitziales issoro, puru in sa limba regionale o de sas minorantzias; e) s'impitu dae parte de sas autoridades regionales de sa limba regionale o de sas minorantzias in sos arrejonos de sas assembleas issoro, chena pro cussu ponner abbanda, s'impitu de sa limba(s) ufitziale(s) de s'Istadu; f) s'impitu dae parte de sas autoridades locales de sas limbas regionales o de sas minorantzias in sos arrejonos de sas assembleas issoro, chen ponner abbanda, s'impitu de sa limba(s) ufitziale(s) de s'Istadu; g) s'impitu o s'afillamentu , si b'at bisonzu impare cun su numene in sa limba(s) ufitziale(s), de sos giustos toponimos connotos in sa limba regionale o de sas minorantzias. 3) Pro su chi pertocat a sos servitzios pubblicos isboligados dae sas autoridades amministrativas o dae personas chi fainant pro contu issoro, sas Partes si leant s'assuntu, intro sas lacanas de su logu inue custas limbas regionales o de sas minorantzias benint impitadas, a segundu de comente si presentat onzi limba, pro cantu si podet cun rejone fagher, pro: 3 a) a contivizare chi sas limbas regionales o de minorantzia benzant impitadas cando si faghet su servitziu; o 3 b) a pirmitire a sos impitadores de sas limbas regionales o de sas minorantzias de fagher una domanda e de retzire risposta cun sa matessis limbas; o 3 c) a pirmitire a sos impitadores de custas limbas regionales o de sas minorantzias a fagher una domanda cun custas limbas. 4. Cun s'iscopu de ponner in faina cantu namus in sos paragrafos 1, 2 e 3 chi ant atzetadu, sas Partes si leant s'assuntu de leare una o prus de sas misuras chi sighint innoghe suta: 4 a) sa tramunadura o s'interpretatzione si a su bisonzu si pedint; 4 b) s'acabidamentu e, a su bisonzu, s'imparonzu de sos funtzionarios e de sos fainadores pubblicos chi podent bisonzare; 4 c) s'acollidura, pro cantu est possibbile, chi sas domandas de sos fainadores pubblicos, chi connoschent una limba regionale o de sas minorantzia, de andare a traballiare in sos logos inue custa limba est impitada. 5) Sas Partes si leant s'assuntu de pirmitire s'impitu o s'afillamentu de sambenados, in sa limba regionale o de sas minorantzias, si lu pedint sos interessados. Art. 11 - Mass media 1) Sas Partes si leant s'assuntu, pro sos ch'impitant sas limbas regionales o de sas minorantzias intro sos logos inue custas limbas benint faeddadas, bidende comente est posta cussa limba e intro sos limines chi sa pubblica autoridade at, in manera dereta o indereta, carchi cumpetentzia, o poderes o carchi cosa de fagher in custu campu, e arrispetende su fundamentu de indipendentzia e de autonomia de sos media: a) pro su tantu chi sa radio e sa telivisione ant unu fainamentu de servitziu pubblicu: a 1) a apostivigare sa naschida de assumancu una istatzione radio e unu canale telivisivu in sas limbas regionales o de sas minorantzias; o a 2) de animare e/o ajuare sa naschida de asumancu una istatzione radio e de unu canale telivisivu in sas limbas regionales o de sas minorantzias: o a 3) a leare giustos inghitzonzos pro chi sasemitentes oferant programmas in sas limbas regionales o de sas minoranzias; b 1) a animare e/o render prus fatzile sa naschida de assumancu una istatzione radio in limba regionale o de sas minorantzias; o b 2) a animare e/o render prus fatzile s'emissione de programmas de radio in sas limbas regionales o de sas minorantzias, in manera sighida; c 1) a animare e/o a render prus fatzile sa naschida de assumancu unu canale televisivu in sas limbas regionales o de sas minorantzias; o c 2) a animare e/o a render prus fatzile sa emissiones de programmas televisivos in sas limbas regionales o de sas minorantzias, in manera sighida; d ) a animare e/o a render prus fatzile a produire e a ispargher traballios audios e audiovisivos in sas limbas regionales o de sas minorantzias; e 1) a animare e/o render prus fatzile sa naschida e/o su mantenimentu assumancu de unu giornale in sas limbas regionales o de sas minorantzias; o e 2)de animare e/o de render prus fatzile sa pubblicatzione articolos de giornales in sas limbas regionales o de sas minoratzias in manera sighida; f 1) de carrarzare sas ispesas in prus chi bi cherent a sos media pro impitare sas limbas regionales o de sas minorantzias, cando sas leges apostivigant un'ajudu finantziariu, in generale, pro sos mass media: o f 2) a dare sas misuras giā in possa de ajudu finantziariu puru a sos programma audiovisivos fatos in sas limbas regionales o de sas minorantzias; g) ajuare s'imparanzu de sos giornalistas e ateros impreados in sos media chi impitant sas limbas regionales o de sas minorantzias. 2) Sas Partes si leant s'assuntu de afiantzare sa libbertade de s'ascurtu deretu de sa radio e de sa tilivisione de sos istados a bighinos fatas cun una limba assimizante o acurtzu a una limba regionale o de minorantzia, e a non s'oponnere a sa trasmissione de emissiones radio-tilivisivas fatas in cussa limba. In prus si leant s'assuntu a contivizare chi perunu impedu si ponzat imbia a sa libbertade a espriminzu e a s'inghiriamentu de sas informatziones in una limba impitada in una forma simile o acurtzu a una limba regionale o de minorantzia. S'esercitziu de sa libbertade chi amus mentovadu innoghe subra, chi batint doveres e responsabbilidades, podent esser custrintas a tzertas reglas, conditziones, agorramentos o penas apostivigadas chi sunt apostivigadas dae cuddas leges netzessarias in una sotziedade democratica, in s'interessu de sa siguresa natzionale, de sa binnidesa de su logu geograficu e de sa siguresa pubblica, a s'amparamentu e a su paramentu de su malu fagher, a s'amparu de sa salude ode sa morale, a s'amparu de su lumene e de sos deretos de sos ateros, pro bojare s'ispartizonamentu de sas informatziones retzidas in cunfidentzia, o pro mantenner s'autoridade e s'impartzialidade de su podere giuditziariu. 3) Sas Partes si leant s'assuntu de contivizare chi sos interessos de sos chi faeddant sa limbas regionales o de minorantzia siant rapresentadas o leadas in cunsideru intro sas lacanas de sos trastos chi podent esser fatos cunforma a sas leges chi ant su compitu a afiantzare sa libbertade e su pruralismu de sos media. Art 12 - Fainas e trastos curturales 1) In cantu a sos trastos e a sas fainas curturales - in piessignu a sas bibbliotecas, videolibrerias, tzentros curturales, museos, remonidorzos, academias teatros e tzinemas, gai comente incunzas literearias o tzinematograficas, de espressione de su connotu de sa gente, de festivales e de industria curturale, impitende puru tecnologias noas - sas Partes si leant s'assuntu, intro sas lacanas de su logu geograficu inue custas limbas benint impitadas pro su tantu chi sas autoridades pubblicas apant cumpetentzia, podere o ite fagher in custu campu, a: a) a animare s'aerzu e sas fainas chi tipizant sas limbas regionales o de sas minorantzias e favoressire sos modos diversos de s'acurtziare a sas operas fatas cun custas limbas; b) a favoressire sos diversos modos de intrare in ateras limbas a sos traballios fatos in sas limbas regionales o de sas minorantzias pro ajuare e ispartizonare fainas de tramunonzos, dopiagiu, su post-sincronizatzione e sa sutatitoladura; c) a favoressire s'intradura cun sas limbas regionales o de sas minorantzias a traballios fatos in ateras limbas pro ajuare e ismanniare fainas de tramunonzos, dopiagiu, post-sincronizatzione e sutatitolaturas; d) a contivizare chi sos organismos responsabbiles de aparitzare e ajuare sas barias fainas curturales si afianzent in una manera apropriada sa connoschentzia e s'impitu de sa limbas regionales o de minorantzia e de sa curtura a sas cales issos sunt istados ingarrigados de dare un'ajudu; e) a animare misuras pro s'assigurare chi sos organismos ingarrigados a aparitzare e a ajuare sas fainas curturales apant a contu issoro personale chi connoscat sa limba regionale o de sas minorantzias, gai comente sa limba (s) de su restu de sa gente; f) a animare sa partetzipatzione dereta de rapresentantes de sos impitadores de una limba regionale o de sas minorantzias cando si tratat de trastos e programmas de atividades curturales; g) a animare e /o render prus fatzile su criamentu de unu o prus organismos chi siant ingarrigados de acollire de remonire in copia, presentare o pubblicare sos traballios fatos in sa limba regionale o de sas minorantzias; h) a su bisonzu, criare e/o contivizare e finantziare servitzios de tramunadura e de chirca terminologica, in funtzione de unu mantenimentu, isparta e afortimentu du un' apropriada terminologia cummerciale,economica, sotziale, tennica e legale in onzi limba regionale o de sas minoarntzias. 2) Pro su chi pertocat a sos ateros logos geograficos inue custas limbas regionales o de sas minorantzias non sunt impitadas, sas Partes si leant s'assuntu, si su numeru de sos impitadores de custas limbas sunt su bastante, a pirmitire, a animare e/o apostivigare trastos curturales apropriados cunforma a cantu amus nadu in su paragrafu prima de custu. 3) Sas Partes si leant s'assuntu, pissighende sa politica curturale issoro in logos furisteris, de dare unu giassu apropriadu a sas limbas regionales o de sas minorantzias e a sa curtura issoro. Art.13 - Bida economica e sotziale 1) Pro su chi pertocat a sa bida economica e sotziale, faeddende de totu su Istadu, sas Partes si leant s'assuntu de: 1 a) a che bogare dae sa legislatzione onzi regla chi siat de impedu o de limine, si non b'at una rejone chi l'iscundat, a s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias in pabiros chi siant i relata a sa bida economica e sotziale , in piessignu a sos agiustos de traballiu e a sos pabiros tennicos de istrutzione pro s'impreu e su fainamentu de sos trastos; 1 b) a preubbire chi si ponzat in sos regulamentos internos de sas impresas e in sos pabiros privados, reglas chi ponzant abbanda o agorrent s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias, assumancu tra sos faeddantes de sa matessi limba; 1 c) a parare fainas fatas pro disaminare s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias in relata cun su fainare economicu e sotziale; 1 d) a render prus fatzile e/o de animare cun ateras ainas, a parte cussas chi amus nadu innoghe subra, s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias. 2 Pro cussu chi pertocat a su fainare economicu e sotziale, sas Partes si leant s'assuntu, pro su tantu chi sas autoridades pubblicas nd'ant sa cumpetentzia, intro sas lacanas inue custas limbas regionales o de sas minorantzias benint impitadas, e pro su tantu chi est possibbile fagher cun rejone: 2 a) a ponner in sos regulamentos finantziarios e bancarios issoro, reglas chi pirmitant, intro proceduras chi andent bene cun sas fainas cummerciales, s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias pro fagher ordines de pagamentu ( assennos, cambiales, e gai sighende) o ateros pabiros finantziarios, o, a su bisonzu, contivizare sa posta in faina de trastos simizantes; 2 b) in sos giassos economicos e sotziales, chi sunt suta su cuntrollu issoro ( giassu pubblicu) aparitzare fainas chi animent s'impitu de sas limbas regionales o de sas minorantzias; 2 c) contivizare chi sos servitzios sotziale comente pro esempru sos ispidales, ospitzios, pensionados, diant sa possibbilidade de retzire e de curare in sa limba issoro sas personas chi impitant sas limbas regionales o de sas minorantzias cando sunt in su bisonzu de esser curados, pro edade o pro ateros motivos. 2 d) a contivizare, cun trastos fatos aposta, chi sas ispiegatziones pro sa siguresa siant iscritas puru in limbas regionales o de sas minorantzias; 2 e) a fagher in modu chi sas informatziones dadas dae sas autoridades pubblicas de cumpetentzia, pro cantu pertocat sos deretos de sos consumadores, siant fatas puru il limbas regionales o de sas minorantzias. Art 14 - Iscambios in sas lacanas tra Istados Sas partes si leant s'assuntu: a) a ponner in faina agiustos giā esistentes tra sos Istados inue sa matessi limba est impitada a sa matessi manera o guasi, o a su bisonzu, a chircare de concruire agiustos, in manera de afortire sos cuntatos tra sos ch'impitant sa matessi limba in sos Istaddos interessados, in sos giassos de sa curtura, de s'imparadonzu, de s'informatzione, de sa formatzione professionale e de s'istrutzione sighida; b) pro su bene de sas limbas regionales o de sas minorantzias, a ajuare e/o ispingher sa cooperatzione tra sas lacanas de sos Istados, in piessignu tra sas autoridades regionales e locales inue custas limbas benint impitadas in una manera pretzisa o assomizante. Capitulu IV Aplicatzione de sa Carta Art. 15 - Raportos fetianos 1) Sas Partes ant a fagher a bider in manera fetiana a su Segretariu Generale de su Consizu d'Europa, in una forma chi at a esser pretzisada dae su Comitadu de sos Ministros, unu raportu de sa politica issoro pissighida pompiende su Capitulu II de custa Carta e su chi s'est fatu pro ponner in possa si chi s'est apostivigadu in su Capitulu III chi issos ant atzetadu. Su primi raportu at a esser presentadu intro s'annu dae sa posta in possa de custa Carta in su logu de sa Parte in chistione, sos ateros raportos andende dae tres in tres annos pustis de su primu. 2) sas Partes ant a ispartizonare a totu sos raportos issoro. Art. 16 - S'esamine de sos raportos 1) Sos raportos presentados a su Segretariu Generale de su Cunsizu d'Europa comente amus nadu cun s'Articulu 15 ant a esser esaminados da unu comitadu de espertos costituidu cunforma a s'Articulu 17 . 2) Organismos e assotziatziones costituidos in manera legale in una Parte podent relatare a su comitadu de sos espertos subra chistiones chi pertocant a sos assuntos leados dae cussa Parte ponzende fatu a su Capitulu III de custa Carta. Pustis de aer faeddadu cun sa Parte interessada, su comitadu de sos espertos podet impitare custas informatziones cando preparant su raportu chi ponimus in graru in su paragrafu chi benit innoghe suta. Custos organismos o assotzatziones podent puru fagher a connoscher decraramentos subra sa politica pissighida dae una Parte ponzende fatu a su Capitulu II de custa carta. 3) Ponzende fatu a sos raportos apostivigados in su paragrafu 1 e de sas informatziones mentovadas in su paragrafu 2, su comitadu de sos espertos ant a ammanitzare unu raportu pro su Comitadu de sos Ministros. Custu raportu at a esser acumpanzadu dae cuddos cummentos chi sunt istados pedidos a sas Partes e podet esser ispartizonadu a totu dae su Comitodu de sos Ministros. 4) Su raportu mentovadu in su paragrafu 3 at a cabere in piessignu sas propostas de su comitadu de sos espertos a su Comitadu de sos Ministros pro ammanitzare sas matessi racumandas, de cust'urtimu organismu a una o prus Partes, si bi nd'aperet su bisonzu. 5) Su Segretariu Generale de su Cussizu d'Europa at a fagher onzi duos annos unu raportu detalladu a s'Assemblea Parlamentare subra sa posta in possa de sa Carta. Art.17 - Comitadu de sos espertos 1. Su comitadu de sos espertos at a esser cumponnidu dae unu mermu pro Parte, ischirriadu dae su Comitadu de sos Ministros dae una lista de personas balentes e de reconnota cumpetentzia in sas materias chi mentovamus in custa Carta, chi ant a esser propostas dae sa Parte interessadas. 2. Sos mermos de su Comitadu ant a esser nomenados pro ses annos e ant a poder esser torrados a nomenare. Si unu mermu non resessit a agabbare su mandadu at a esser cambiadu cun un'ateru impitende sa matessi procedura apostivigada in su paragrafu 1 e su mermu nomenadu pro nde leare su postu at a abbarrare fintzas a agabbare su mandadu de su chi bi fit innanti. 3. Su Comitadu de sos espertos at a impitare unu regolamentu suo. Su servitziu de segreteria at a esser assigurada dae su Segretariu Generale de su Cussizu d'Europa. Capitulu IV Dispositziones finales Art. 18 Custa Carta est abberta a sa firmas de sos Istados membros de su Cussizu d'Europa. Issa at a esser assugetada a ratifica, atzetada e aproada. Sa ainas de ratifica, de atzetatzione o de aproadura ant a esser allogadas in domo de su Segretariu Generale de su Cussizu d'Europa. Art 19 1 ) Custa carta at a intrare in possa sa prima die de su mese pustis de sos tres chi sunt passados dae cando sos chimbe istados membros de su Cussizu d'Europa ant a aer dadu s'assensu issoro a si vincolare a sa Carta gai comente namus cun s'articulu 18. 2 ) Pro onzi Istadu membru chi dae pustis at a dare s'assensu a si vinculare cun sa Carta, issa at a intrare in possa sa prima die de su mese pustis chi nde sunt passados tres dae sa die chi est istada depositada s'aina de ratifica, atzetatzione o aproadura. Art 20 1) Pustis de s'intrada in possa de sa Carta, su Comitadu de sos Ministros de su cussizu d'Europa at a poder cumbidare onzi Istadu chi non siat membru de su Cussizu a s'afianzare a sa carta. 2) Pro onzi Istadu afianzadu, sa Carta at a intrare in possa sa prima die de su mese pustis de tres meses chi ant depositadu sos trastos de atzetatzione anca su Segretariu Generale de su Cussizu d'Europa. Art. 21 1 ) Onzi Istadu podet, a su mamentu de sa firma o cando arremat su trastu suo de ratifica, atzetatzione, aproadura o afianzamentu, fagher una o prus assentos a sos paragrafos 2) e 5) de s'articulu 7 de custa Carta. Non podet esser fatu perun'ateru assentu. 2 ) Onzi Istadu cuntraente chi at fatu assentos pro bia de su ch'amus nadu in su paragrafu de innoghe subra, si nde los podet torrare a bogare, fatende una notifica a su segretariu Generale de su Cussizu d'Europa. Su ritiru at a aer balore dae sa die chi est istada retzida dae su Segretariu Generale sa notifica. Art. 22 1) Onzi Parte podet in calesisiat mamentu, denuntziare custa Carta fatende una notifica a su segretariu Generale de su Cussizu d'Europa. 2) sa denuntzia at a aer balore dae sa prima die de su mese passadu unu tempus de ses meses dae sa retzida de sa notifica dae su Segretariu Generale. Art. 23 Su Segretariu Generale de su Cussizu d'Europa at a notificare a sos Istados menbros de su Cussizu e a onzi Istados chi at afianzadu sa Carta de: a) onzi firma b) depositu de onzi trastu de ratifica, atzetatzione, aproadura e afinzamentu; c) onzi data de intrada in possa de custa Carta cunforma a sos articulos 19) e 20); d) onzi notifica retzida in acordu de sas reglas de s'articulu 3) paragrafu 3); e) onzi ateru pabiru, notifica o notitzia chi pertocat custa carta. |