Da Josef Conrad (Heart of darkness)
Cando mi so ischidadu, pustis de mesanote, mi fit
torradu a conca
s'avvertimentu chi m'aiat dadu de istare atentu mentovendemi de unu perigulu, chi como
mi pariat, in cussu iscurigore prenu de isteddos, gai presente chi mi nde pesei pro andare
a dare una abbaidada in giru. In su montigru b'aiat unu fogarone allutu ch'iscrariat unu
bicu bistortu de s'istatzione. Una bardia, cun unos cantos negros de sos nostros, a
s'ocasione armados, fit tentende s'avoriu. In fundu a su litu pampas rujas iscoetaiant,
pariant cuendesi e pesendesi dae su terrinu in formas atzoladas de colunnas nieddas pidigas,
mustraiant su giassu pretzisu de s'acampamentu inue sos adoradores de Tziu Kurtz fint
bizende inchietos. Semper che pare su tzocheddu de unu tamburu prenaiat s'aera de tzocos
mortos e de drinnida sighida. Unu duru-duru chena pasu de una chedda de omines chi cantaiant
intro de issos etotu carchi majia misteriosa beniat fora dae su muru nieddu e parinu de su litu,
comente su murmutu de unu bolu de abes in su moju e aiat un'efetu istrolicu de addromitiolu in
sos sensos mios pagu ischidados. Creo chi m'apat leadu su sonnu arrumbadu comente fia a sa
barandillia. A s'ispessada, unu tzocu de tichirrios; unu tzocu trazante de furighedda misteriosa
e contrariada mi nd' aiat ischidadu in un'ispantu trambuliadu. Totu-in-una su cantigu mudeit in
una muida dende s'efetu de unu silentziu acunnortante chi podio intender. Abbaidei chena mancu
lu cherrer in sa pinnetedda. Sa lughe fit atzesa, ma Tziu Kurtz non bi fit. Aia tiradu carchi tichirriu si solu aia cretidu a sos ogros mios. Ma a su momentu non resessia a bi creer; non mi pariat cosa de creer. Su fatu est chi fia istasidu dae unu assuconzu meru e boidu, dae unu ispreu mentale, nebidu, isboligadu dae una cale-si-siat forma de perigulu pro sa persona. Su chi faghiat cussu sentire gai istragosu fit - comente si diat poder narrer? - su colpu a traighi-mentu chi nd'aia retzidu, fit comente chi totu-in-una mi aeret imbestidu carchi cosa de mostruosu chi non podia bajulare in su pensamentu e odiosu a s'anima. Custu dureit - est craru - prus pagu de unu momentu de segundu, e pustis, su solitu istintu pro su perigulu mortale, de unu atacu furianu chi podiat benner a s'ispessada, de unu massacru o carchi cosa gai chi bidia acurtzu, fit arribadu a mi cumponner. Infatis mi so apasiguadu a una manera chi non nei mancu nudda a sos ateros. A tres passos dae a mie subra su ponte, cun unu pastranu abbutonadu, b'aiat una bardia dormida subra de una cadrea. Sos tichirrios non l'aiat ischidada. Lu lassei a sos bisos suos e che brinchei a terra. Eo no apo traitu a Tziu Kurtz - fit detzisu chi non l'aere mai traitu - fit iscritu chi fia abbarradu fidele a su mascatzu chi m'aia ischirriadu. Fia orioladu ca cheria aer ite fagher a sa sola cun cuss'umbra, e fintzas a oe eo non isco proite fia gai belosu de deper cumpartire cun ateros s'esperientzia iscurosa de cussa connoschentzia. Apenas ch'istei in s'oru de su riu bidei una trata - una trata larga in s'erba. M'ammento chi mi nei cuntentu che piciri: "Non podet cabulare. . . s'est tra-sinende a s'imbatoro. . . est che tentu. " S'erba fit ifusta de lentore. Cabulaia lestru afiende sos punzos. Forsis aia gana de che li brincare a subra e de lu matzucare. Chie nd'at cabu. Aia pensamentos macos. Mi benzeit a conca sa betza cun su gatu in su mentres chi fit isferrutzende. Mi benzeit a conca comente sa persona cun prus pagu baga chi si podiat agatare a s'atera cabitana de cuss'istoria. Bidia una linea de peregrinos chi sgarrigaiant prumu in aria cun sos fusiles arrumbados a s'anca. Pensei puru chi non fia prus resessidu a torrare a su batéu, e mi bisaia de campare solu e chena arrumbu perunu intro de cussu litu fintzas a benner betzu. Cosas de macos - si lu cherides ischire. E m'ammento chi aia ammisturadu sos intumbos de su tumbarinu cun sos tzocheddos de su coro, e mi nde fia cuntentadu intendendelu pasigu e regulare. Peroe tenia sa trata. Mi arressei a ascurtare. Sa note fit crara de abberu; unu chelu biaitu iscurosu chi lughizaiat de isteddos e de lentore inue istaiant paradas formas nieddas. Mi fit parfidu de bider carchi cosa chi si fit movende addainanti de a mie. Aia una siguresa istrolica cussa note. A narrer sa beridade lassei sa semida a manca e mi fia postu a currer allarghendemi in una curva - creo puru de mi esser postu a rier tra me e me - aia gana de truncare su caminu a cussu faghe-faghe, a cussu movimentu ch'aia bidu, si de abberu aia bidu carchi cosa. Fia trunchende su caminu a Kurtz comente in unu giogu de piseddos. Lu sighei, e si non m'aiat intesu che li fia faladu subra, ma si nde fit abbistu in tempus. S'arritzeit tumba-tumba, longu, ispanaciu, pagu nodidu, comente unu vapore bessidu dae su terrinu, aiat tontonadu pagu-pagu, lebiu e mudu addainanti de a mie, in su mentres a palas mias sos fogos si bidiant in mesu a sos arbures, e su murmutu de unu muntone de boghes nde bessiat dae su litu. L'aia truncadu su caminu; ma cando l'apei de fronte a mie a narrer sa beridade resesseit a buscare unu pagu de fortza, e atuei tando su perigulu in su cale mi che fia tzacadu. No aia agabbadu pro nudda. E si si fit postu a tichirriare? Mancari resessiat azigu a istare ritzu, b'aiat galu fortza meda in cussa boghe. "Si che fuat, si cuet," neit, cun unu tonu tronosu. Fit tremendu. M'abbaidei a palas. Fimus a prus pagu de trinta metres dae su fogarone prus acurtzu. Un figura niedda si nde fit pesada, fateit duos passos cun cussas ancas longas e nieddas, movende sos bratzos longos a chirriu de su fogu. In conca giughiat unu bonete de corros - corros de antilope, creo. Unu majarzu chena duda: mi pariat unu diaulu. "Ma a l'ischit ite est fatende?" li nei pisi-pisi. "Ello nono!" m'aiat rispostu, artzende sa boghe: l'intendei atesu ma forte, comente chi essèret istadu cramende cun unu megafonu. Pensei chi si si fit postu a chistionare fimus perdidos. Fit craru chi non lu podia leare a punzos, puru si fia resessidu a bincher su disgeniu chi mi faghiat su de matzucare cuss'umbra - cussa cosa isvariada e tribulada. "Bostè l'agabbat chi si perdet," nei "l'agabbat chi si perdet chena farta. " A bortas benint lampos de intuimentu, atuende sezis. Aia nadu sa cosa prus giusta, mancari eo penso chi non si podiat perder chena rimediu propriu in cussu momentu chi fimus ponzende sos fundamentos de s'intimidade nostra - ustinada a durare - a durare fintzas a sa fine. . . e a cudd'ala puru. "Aia dissinnos mannos" murmureit meledosu. "Gai est" nei, "ma si si proat a abboigare eo li sego sa conca cun. . . " Non b'aiat unu fuste ne una pedra cue acurtzu. "l'apo a aggrangulare comente si tocat" mi mediei. "Fia acurtzu a fagher cosas mannas" declareit cun boghe prena de apeddiu chi unu tonu gai prenu de impudu chi mi fatet ghelare su sambene. "E como pro cussu latrangheri tontu. . . " "A onzi modu sa fortuna bostra in Europa est sigura," nei cun siguresa. Non cheria chi m'aeret apretadu a l'aggrangullare, atuende mi sezis, ca proite, a narrer sa beridade, sa cosa no fit giuada a nudda in cussu momentu. Fia chirchende de truncare cussa fatura; sa fatura pesosa e muda de cussu logu areste chi che lu fit tirende a intro de su corpus suo isfidiadu, ischidendeli istintos malos e am-mentendeli sos desizos feos cuntentados. Solu custu, nde fia cumbintu, che l'aiat furriadu a sas lacanas de su litu, a chirriu de sa malesa, a chirriu de sas pampas de su fo-garone, de sos tzocos de su tamburu, de sas cantilenas de sas faturas misteriosas; solu custu aiat istuzadu s'anima sua chena lege, a cudd'ala de sas lacanas de sos desizos giu-stos. E, non lu bidides, sa timoria in cussu momentu non fit ca mi podia leare carchi colpu de matzocu a conca - man-cari ischia puru de cussu perigulu - ma in su fatu chi eo aia ite fagher cun una persona chi no aiat nudda de no-bile o de miserabbile. Depia fagher propriu comente sos negros, depia pregare sa meschinidade sua ispantosa e esartada. Non b'aiat nudda subra de isse e nemmancu suta, e deo l'ischia. Cun unu carche si fit isortu dae sa terra. Bain-noromala a isse! Cun unu carche aiat fatu sa terra a bi-culos. Fit solu, e deo addainanti de a isse no ischia si fia su-bra su terrinu o bolende in aria. Bos apo contadu ite nos aiamus nadu, - torradu a narrer sas frases ch'aiamus chi-stionadu - ma a cale iscopu? Fint paraulas impitadas onzi die - sos sonos familiares chi nos iscambiamus bi-zende onzi die de sa bida. Ma ite de ite? Mi giughia infatu, in conca, sas cumbintziones terribiles de sas paraulas intesas in carchi bisu, o frases nadas in carchi mascatzu. Anima! Si b'at calecunu chi at gherradu cun un'anima, cussu so eo. E non fia chistionende cun unu macu. Chi mi cretedas o no, s'intelligentzia sua fit de abberu lughida - allorigada a isse etotu, già est beru, cun fortza terribile, ma lughida; e istaiat in cussu sa sola possibilidade mia - a parte, già est naturale, de l'ochire in cue tando, ma non fit una idea bona, aia fatu tropu abbolotu. Ma s'anima sua fit sa de unu macu. S'istare sola in cussa terra areste l'aiat fata abbaidare intro de a issa, e, Deus meu, bos naro chi si che fit furriada a gaddinosa. Depia, pro sos pecados mios, eo creo, parare fronte e andare a l'abbaidare intro eo puru. Peruna elocuentzia aiat potidu sicare sa fide in su genere umanu cantu cussu tzocu urtimu de sintzeridade. Fit gherrende puru contra a isse etotu. Lu bidei, lu intendei. Bidei su misteru ispantosu de un'anima chi non connoschiat refrenu, ne fide, ne timoria, ma chi gherrait perritorta cuntra de se matessi. Resessei a muntenner sa conca; ma cando a sa fine che lu ponzei in su letinu,e mi frobbei sa fronte, sas ancas mi fint galu trinnighende comente chi nd'aere batidu dae su mon-tigru una mesa tonellada subra de palas. Imbetze l'aia solu muntesu, su bratzu suo totu ossos istrintu a su coddu meu - pesaiat pagu prus de unu piseddu. |